Czym dokładnie są narowy stajenne?

Dlaczego konie rozwijają narowy stajenne? Zrozumienie przyczyn i metody zapobiegania

Konie to z natury zwierzęta wolnoprzestrzenne, stworzone do nieustannego przemieszczania się po rozległych terenach w stadzie i spędzania większości doby na pobieraniu pokarmu. Współczesny model utrzymania często narzuca im jednak zupełnie inny styl życia, zmuszając do spędzania wielu godzin w zamknięciu boksowym. Dla niektórych wierzchowców izolacja i radykalne ograniczenie naturalnych bodźców stają się na tyle obciążające, że ich układ nerwowy szuka ujścia napięcia, wykształcając tak zwane narowy stajenne. Czym dokładnie są te zachowania, jakie czynniki bezpośrednio wpływają na ich rozwój i w jaki sposób jako opiekunowie możemy pomóc naszym podopiecznym odzyskać równowagę psychiczną?

Spis treści:

1. Czym dokładnie są narowy stajenne?

2. Główne przyczyny powstawania stereotypii

3. Stres, nuda i ograniczenie ruchu

4. Praktyczne sposoby na zapobieganie i łagodzenie narowów

5. Podsumowanie

6. Przypisy

Czym dokładnie są narowy stajenne?

Narowy stajenne, w nomenklaturze specjalistycznej nazywane również stereotypiami, to powtarzalne, z pozoru bezcelowe zachowania, które konie wykształcają najczęściej w warunkach silnego ograniczenia wolności. Należą do nich między innymi łykanie (z oparciem lub bez oparcia), tkanie (przenoszenie ciężaru ciała z jednej przedniej nogi na drugą w rytmicznym ruchu) oraz uporczywe chodzenie po boksie. Choć z zewnątrz mogą wyglądać na zwykły, nieprzyjemny nawyk, w rzeczywistości mają głębokie podłoże psychologiczne i neurologiczne.

Wielu jeźdźców i opiekunów błędnie zakłada, że koń wykonuje te czynności po prostu z nudów lub w celu zwrócenia na siebie uwagi właściciela. W rzeczywistości powtarzalne ruchy powodują uwalnianie się w mózgu zwierzęcia endorfin, czyli hormonów wpływających na poprawę nastroju, które dodatkowo działają kojąco i miejscowo przeciwbólowo. Stereotypia staje się więc rodzajem samoleczenia, strategią radzenia sobie z dyskomfortem emocjonalnym lub fizycznym. Niestety, w dłuższej perspektywie zachowania te mogą prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, takich jak nierównomierne ścieranie się zębów, nadmierne obciążenie stawów czy przewlekłe problemy z układem pokarmowym.

Główne przyczyny powstawania stereotypii

Aby zrozumieć, dlaczego narowy w ogóle się pojawiają, należy spojrzeć na świat z końskiej perspektywy. Według powszechnie uznanej koncepcji dobrego utrzymania, konie do pełni równowagi potrzebują spełnienia zasady trzech kluczowych filarów, w literaturze anglosaskiej określanych jako Three Fs (Forage, Friends, Freedom) – czyli odpowiednio: pasza, przyjaciele i przestrzeń. Zaburzenie w którymkolwiek z tych obszarów drastycznie zwiększa ryzyko wystąpienia zachowań niepożądanych i przewlekłej frustracji.

Wielu międzynarodowych badaczy zwraca uwagę, że główny problem leży w niedopasowaniu ludzkich oczekiwań względem stajennego porządku do pierwotnej końskiej natury. Jak zauważa jedna z brytyjskich specjalistek w dziedzinie behawioru wierzchowców: „Narowy stajenne rzadko są wynikiem złośliwości zwierzęcia; stanowią one raczej mechanizm radzenia sobie z przewlekłym stresem i środowiskiem, które nie w pełni zaspokaja naturalne potrzeby gatunku”. Konie odstawiane od matki w niewłaściwy, zbyt gwałtowny sposób, poddawane presji treningowej w zbyt młodym wieku lub nagle zamykane w boksach z powodu leczenia kontuzji są w szczególności narażone na rozwój stereotypii.

Stres, nuda i ograniczenie ruchu

Zdecydowana większość bezpośrednich przyczyn narowów sprowadza się do dwóch zjawisk: fizjologicznego stresu i psychicznego otępienia z powodu braku bodźców. Układ pokarmowy konia jest ewolucyjnie przystosowany do ciągłego trawienia niewielkich porcji włóknistego pokarmu. Gdy w warunkach stajennych koń otrzymuje posiłki tylko dwa lub trzy razy dziennie, a przez resztę czasu nie ma dostępu do siana, jego żołądek jest nieustannie narażony na drażniące działanie kwasów trawiennych. Z tego powodu powszechnie uważa się, że na przykład naróg łykania jest nierzadko powiązany z próbą złagodzenia bólu pochodzącego z nadkwasoty czy wrzodów żołądka.

Oprócz krytycznych aspektów żywieniowych ogromne znaczenie ma wspomniana potrzeba ruchu i interakcji w stadzie. Z natury konie przemierzają od kilku do kilkunastu kilometrów dziennie w trakcie poszukiwania paszy. Zamknięcie potężnego zwierzęcia na wiele godzin na przestrzeni kilkunastu metrów kwadratowych budzi w nim ogromne poczucie bezradności. Dodatkowo, jeśli infrastruktura stajenna posiada pełne ściany między boksami, konie są odcięte od możliwości wzrokowej, zapachowej i dotykowej komunikacji z sąsiadami. Ten rodzaj przymusowej izolacji społecznej jest dla zwierząt o tak silnym instynkcie stadnym wysoce destrukcyjny.

Praktyczne sposoby na zapobieganie i łagodzenie narowów

Eksperci od zachowań zwierząt są zgodni co do jednego: całkowita eliminacja silnie utrwalonego już narowu jest niezwykle trudna, ponieważ po pewnym czasie szlak neurologiczny staje się dla wierzchowca formą uzależnienia. Znacznie łatwiej i skuteczniej jest po prostu zapobiegać, a w przypadku koni „narowistych” – systematycznie łagodzić ich natężenie. Podstawowym i absolutnie najważniejszym krokiem powinno być zawsze maksymalne zwiększenie czasu spędzanego poza boksem. Często nawet niewielki piaszczysty padok lub wybieg, po którym zwierzę może się poruszać z zaufanym towarzyszem, potrafi radykalnie wyciszyć układ nerwowy wierzchowca.

Kolejnym kluczowym elementem terapii otoczeniem jest zagwarantowanie stałego dostępu do paszy objętościowej. Wdrożenie siatek na siano o małych oczkach znacząco wydłuża czas konieczny na pobranie pokarmu, bardzo skutecznie naśladując powolne skubanie traw na pastwisku. Pomaga to zachować zdrowie układu pokarmowego i zapobiega niebezpiecznemu skokowi kwasowości.

Warto pochylić się także nad architekturą samej stajni i rozwiązaniami, z jakich korzystamy na co dzień. Usunięcie krat pomiędzy zaprzyjaźnionymi wierzchowcami, aby umożliwić im wzajemne iskanie się, czy regularne dostarczanie bezpiecznych gałęzi do obgryzania (np. wierzby czy brzozy), stanowić będzie fantastyczne i naturalne urozmaicenie długich godzin w stajni.

Podsumowanie

Zrozumienie zawiłych mechanizmów stojących za narowami stajennymi wymaga od nas, ludzi, dużej empatii i zdolności do samokrytycznej analizy warunków, w jakich utrzymujemy konie. Traktowanie chodzenia po boksie czy łykania powietrza wyłącznie jako złośliwych, nieeleganckich nawyków, które należy siłowo tępić wszelkiego rodzaju pasami, pastami czy karami fizycznymi, jest zjawiskiem, które we współczesnym jeździectwie nie powinno mieć miejsca. Zamiast złościć się na wierzchowca za to, że podjął dramatyczną próbę poradzenia sobie z dyskomfortem, naszym pierwszym obowiązkiem powinna być gruntowna rearanżacja jego najbliższego otoczenia. Kiedy zapewnimy zwierzęciu dostęp do wolności, towarzyszy i nieograniczonej ilości pożywienia objętościowego, szanse na rozwój narowów stajennych zostaną zredukowane niemalże do zera.

Przypisy

Inspiracją dla powyższego artykułu i zawartych w nim zagadnień związanych z końskim dobrostanem był anglojęzyczny tekst: Why Do Horses Develop Stable Vices?